Net als andere vorsten in hun tijd waren de Habsburgers gulle schenkers van glas-in-loodramen aan kerken en heiligdommen. Meer dan andere vorsten toonden ze via de geschonken ramen dat het sacrament van het altaar een centrale plaats innam in hun geloofsopvatting en -beleving, die zij graag wilden delen met hun onderdanen. Bekende glas-in-loodramen zijn bijvoorbeeld die welke Karel V in 1537 liet aanbrengen in de Brusselse Sint-Goedele, de kerk met zijn favoriete 'Sacrament van Mirakel'. In 1549 werd in de Sacramentskapel van die kerk tevens een raam aangebracht met een weergave van Karels erfopvolger, prins Filips, en diens eerste vrouw, Maria Manuela van Portugal. In 1557 doneerde dezelfde Filips, toen reeds koning van Spanje én van Engeland, een venster aan de Goudse Sint-Janskerk. Dat door Dirck Crabeth vervaardigde raam, dat nog altijd zijn oorspronkelijke plaats inneemt in het sinds eeuwen protestantse kerkgebouw, toont centraal Filips en zijn tweede vrouw, Mary Tudor (bekend als 'Maria de Katholieke', maar ook als 'Bloody Mary'), beiden geknield in aanbidding voor Christus die tijdens het Laatste Avondmaal het sacrament van de eucharistie instelt. Boven dat tafereel toont het venster weer een heel ander tafereel, namelijk Filips die als koning Salomo zit te bidden in zijn nieuwe tempel. Die identificatie met de wijze koning uit het Oude Verbond kon en wilde Filips niet ontlopen, als we bedenken dat zijn vader, die erom bekend stond dat hij voortdurend opging in het bidden van de psalmen, bewonderd werd als een tweede David.
Met de voorliggende bundel, die werkelijk prachtig is vormgegeven en geïllustreerd, wil de redacteur, Wim de Groot, die in de periode 1993-1996 het karton van het raam restaureerde, het Goudse venster onder de aandacht brengen van collega's wereldwijd. Uit zijn kennissenkring heeft hij een auteursteam samengesteld dat zowel de historische context als het glas-in-loodraam zelf langs verschillende invalshoeken bekijkt. In een inleidende bijdrage beargumenteert Geoffrey Parker dat Filips meer dan waarschijnlijk persoonlijk inbreng heeft gehad bij het ontwerp van het raam in de Sint-Janskerk. Wanneer Parker een korte vergelijking maakt met de situatie in Amsterdam, vallen enkele storende fouten op: dat Maximiliaan in 1494 enkele ramen aan de Heilige Stede zou hebben geschonken, is allang naar het rijk der fabelen verwezen, en 'Heilige Stede' (lees 'Heilige Haardstede') dient natuurlijk niet vertaald te worden met 'Holy Place'.
Het eerste van de twee delen waaruit dit boek bestaat, 'Place & Time: Gouda, 1549-1559', begint met een bijdrage over Filips II, die vanwege de paar jaar dat hij koning van Engeland is geweest (1554-1558), bekend is gebleven als 'Philip the Brief (Estrella Cavero Saiz), gevolgd door een bijdrage over Mary Tudor, die er net zomin in slaagde om Engeland te rekatholiseren als om zwanger te worden (Glyn Redworth). Dan volgen drie bijdragen over Gouda, respectievelijk over de relatie van die stad met Karel Ven Filips II (Koen Goudriaan), de Goudse Sint-Janskerk, vooral de herbouw daarvan na de grote brand in 1552 (Bianca van den Berg), de architecturale symboliek van de kerk (Marinus Gout), muziek en liturgie in die kerk (Marloes Biermans). Het tweede deel, 'Object: The King's Window', begint met bewonderenswaardig goed weergeven afbeeldingen van het venster, de kartondelen, zeventiende-eeuwse tekeningen van het raam en overzichten van wat er in het begin van de twintigste eeuw nog over was van de originele compositie. Daarna volgen drie bijdragen over de Habsburgers als schenkers van glas-in-loodramen en als beschermheren van degenen die zij met die schenkingen hadden begunstigd (Jan Van Damme en tweemaal Wim de Groot), en twee bijdragen over de reeds genoemde identificatie van koning Filips met koning Salomo (Juan Rafael de la Cuadra Blanco en Klaas A.D. Smelik). Na een antropologische beschouwing over het katholieke offerritueel, zoals we dat beschreven vinden in de bepalingen van het Concilie van Trente (Rebecca Zorach), volgt een impressie van het Laatste Avondmaal en het sacrament van de eucharistie in de vroegchristelijke en middeleeuwse kunst. Dat de auteur daarvan, Kees van der Ploeg, bij de vervaardiging van zijn bijdrage de studies van ondergetekende over Sacramentsdag en de eucharistische vroomheid terzijde heeft gelaten, zij hem vergeven. Dat hij ook het in 1998 verschenen boek Dirk Bouts en het Laatste Avondmaal, met daarin onder meer een voor zijn onderwerp heel relevante bijdrage van Maurits Smeyers, heeft laat liggen, is bijna onvergeeflijk. Het deel over het glasraam als object wordt afgesloten met vijf bijdragen die vooral relevant zijn voor kunsthistorici en vorsers naar materiële cultuur (van resp. Andrea C. Gasten, Peter Fuhring, Wim de Groot, Joost M.A. Caen en Henny van Dolder-de Wit). Het geheel wordt afgesloten met enkele overzichten en een plattegrond van de Sint-Janskerk.
Met deze prachtige bundel heeft De Groot niet alleen een bijna vergeten kunstwerk van Crabeth gerehabiliteerd, maar tevens gedemonstreerd hoe waardevol glas-in-loodramen zijn voor de cultuurgeschiedenis.
CHARLES CASPERS
Titus Brandsma Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen
THE SEVENTH WINDOW. THE KING'S WINDOW DONATED BY PHILIP
II AND MARY TUDOR TO SINT JANSKERK IN GOUDA (1557), Edited
and conceived by Wim de Groot, with contributions by various authors.
Book, 303 pp. incl. 116 col. + numerous b. & w. ills. (€40) + CD-Rom (€10).
Verloren
Publishers, Hilversum, 2005, ISBN 90-6550-822-8.