Gouda Cartoon in Prado

NEWSPAPER REVIEWS

GOUDSCHE COURANT ZATERDAG 11 JULI 1998
VOOR GROTE OVERZICHTSTENTOONSTELLING ROND FILIPS II

Cartons Goudse Glazen naar Prado

DOOR LUUK KORTEKAAS

Gouda - Vier stroken van de oorspronkelijke werktekeningen op ware grootte van de Goudse Glazen zijn in oktober te zien op de grote tentoonstelling rond de vierhonderdste sterfdag van Filips II in het Prado in Madrid.

Het is voor het eerst dat een van de zogenoemde cartons van de Sint Jan in het buitenland te zien zijn. De cartons zijn trouwens sowieso zelden tot nooit te zien.

De vier stroken zijn bij elkaar voor 1,7 miljoen gulden verzekerd. Het gaat om vier van de dertig stroken die door Gouwenaar Dirck Crabeth werden gemaakt als ontwerptekening voor het zogenoemde Koningsglas, oftewel Glas 7, in de kerk. Het glas werd in 1557 aan de Sint Jan geschonken door Filips, koning van Spanje en graaf van Holland, en zijn gemalin, Mary Tudor, koningin van Engeland. Filips en Mary, die volgens de overlevering een slecht huwelijk hadden, staan ook op het glas afgebeeld. De ontwerptekening met hun beeltenis gaat naar Spanje. Omdat de cartons vallen onder de Wet Behoud Cultuurbezit moest staatssecretaris Nuis van Cultuur er aan te pas komen om toestemming te geven voor het vervoer naar het buitenland. Cultuurschatten die onder deze wet vallen mogen normaal gesproken het land niet uit.

Overigens gaan de stroken met aparte vliegtuigen naar Spanje. In geval van een vliegramp of diefstal gaan dan in ieder geval niet alle stroken ineens verloren. Aardig detail is dat de afbeeldingen van Filips II en Mary Tudor door deze regeling ook na hun dood gescheiden zullen reizen.

Goya

De kosten voor verzekering en dergelijke worden uiteraard, zoals te doen gebruikelijk is, betaald door het organiserende museum, in dit geval dus het Prado. Het Prado wordt gerekend tot de belangrijkste musea van de wereld en is vermaard om de uitgelezen collectie schilderkunst, waaronder werk van Titiaan, Francisco Goya, Diego Velázquez en Jeroen Bosch. De grote expositie, die in een groot deel van het Prado gehouden wordt, begint op 13 oktober en duurt tot 10 januari 1999. De titel er van is Felipe II. Un príncipe del Renacimiento: Filips II. Een prins van de Renaissance. Spanje maakt dit jaar volop werk van de herdenking van de vierhonderdste sterfdag van Filips, die in l598 overleed.

De cartons zijn door de zorg van de kerkmeesters en de kerkvoogden door de eeuwen heen vrijwel alle bewaard gebleven. Het bijzondere van Gouda is, dat in de Sint Janskerk zowel de glazen als de werktekeningen nog bewaard zijn gebleven. In veel kerken in Nederland zijn immers nog wel gebrandschilderde glazen, maar cartons zijn nergens meer te vinden.

Het carton van het Koningsglas, onderverdeeld in stroken, is alles bij elkaar net zo groot als het glas zelf: 20 meter bij 4.5 meter, dus negentig meter². Het werk dat nu naar Spanje gaat heeft ruim vierhonderd jaar in de kerk gelegen.

 

RESTAURATOR CARTONS GOUDSE GLAZEN:

'Dit is een enorme cultuurschat'

DOOR LUUK KORTEKAAS

Gouda - Eindelijk - zo zou je uit het betoog van Wim de Groot, restaurator van de cartons van de Goudse Glazen kunnen afleiden.

Eindelijk wordt de onvoorstelbare artistieke en cultuurhistorische waarde die de werktekeningen op ware grootte zijn onderkend. De Groot (48) werkt al ruim zeven jaar aan de restauratie van de cartons. Hij doet dat in alle rust in het atelier op de orgelzolder van de Sint Jan. Daar ontrolt hij vol trots de stroken van het carton dat binnenkort naar het Prado in Madrid gaat: de beeltenissen van Filips II en Mary Tudor, zoals ze in de zestiende eeuw door Dirck Crabeth zelf zijn geschetst: "Met prachtige details. Met Tudor-roos en Joris en de Draak, en Filips met het Gulden Vlies."

Schoonheid

De Groot vindt deze cartons van een haast overweldigende schoonheid. "Het zijn meer dan alleen maar tekeningen. Dirck Crabeth was een buitengewoon goed tekenaar. Om die reden is de artistieke waarde van het werk hoog. Daar komt bij dat het gaat om afbeeldingen van historisch belangrijke figuren: daardoor is het werk ook waardevol uit historisch oogpunt. Die dingen bij elkaar maakt deze tekening die ik hier nu in mijn handen heb tot een ontzettend waardevol bezit."

Zo waardevol dat een verzekering van 1,7 miljoen gulden voor vier stroken niet overgewaardeerd is, meent De Groot. "Vergeet niet: het is heel bijzonder. Het is uniek in Nederland, en eigenlijk in Europa. De restauratie van alleen dit Filips-carton heeft alles bij elkaar 1900 uur in beslag genomen. Maar het is het waard. Gouda is zich nauwelijks bewust van de enorme cultuurschat die hier in de Sint-Jan ligt".

In het buitenland weet ook vrijwel niemand er van. De Groot kwam min of meer toevallig in contact met dr. Fernando Checa Cremades, de huidige directeur van het Prado.

De Groot. "Ik las een boek in het Spaans: 'Filips II, mecenas van de kunsten'. Daar stond heel veel in, maar niets over, geen letter, over het door Filips aan de Sint-Jan geschonken Koningsglas met bijbehorend carton. Dat frappeerde mij en toen heb ik geprobeerd de schrijver van het boek, dr. Fernando Checa Cremades, te bereiken. Hij werd niet lang daarna directeur van het Prado. Terug in Nederland kreeg ik van hem de vraag of de ontwerptekening niet uitgeleend kon worden."

Nuis

Dat was natuurlijk eerder gezegd dan gedaan. Uiteindelijk stemden zowel Kerkvoogdij als staatssecretaris Nuis in met transport van het carton naar het prestigieuze Prado, waar het carton een plekje vindt tussen al veel langer erkende kunstwerken van schilders als Bosch, Velázquez en Goya.

De Groot begon met de restauratie in 1991. "Ik werk hier twee dagen in de week, op maandag en donderdag. In 1984 kwam ik in het Rijksmuseum voor het eerst in aanraking met de Goudse cartons op een expositie ter gelegenheid van Willem van Oranje. Voor die tentoonstelling heb ik toen het carton De Vrijheid van Consciëntie van Joachim Wtewael (1595-1600) gerestaureerd. Als restaurator heb ik een interne opleiding gevolgd in het Rijksmuseum. Daarna ben ik als freelance restaurator gaan werken, veelal in opdracht van musea, antiquairs en particulieren. Ook heb ik gewerkt op de Nederlandse Geschiedenis Afdeling van het Rijksmuseum. Ik ben door de jaren heen een soort expert geworden op het gebied van cartons."

In 1991 begon De Groot met de cartons die er het slechtst aan toe waren. Dat gaat sinds die tijd telkens volgens hetzelfde proces. "Je begint met het bekijken van de schade. Aan de hand daarvan maak ik een diagram, waarin ik heel precies aangeef wat er aan mankeert."

Die diagrammen vormen een belangrijk onderdeel van de documentatie-mappen die De Groot erop nahoudt, waarin over elk raam van de Goudse Glazen alle informatie vermeld staat - bij het Koningsglas buiten de staat van het carton bijvoorbeeld informatie over wie Filips II en Mary Tudor waren.

"Ik noteer alles wat ik vind. Vervolgens leg ik het carton op de lichtbak. Al het papier dat niet origineel is haal ik er af. Dat vermaal ik weer tot vezel en dat kan ik dan gebruiken om het op de ontbrekende delen te gieten. Ik lijm dat daarna vast met beenderlijm. Wat ik er bijgiet teken ik weer in op het diagram." Het deel van de tekeningen dat verloren is gegaan tekent de restaurator zelf in - "maar dan wel op zo'n manier dat duidelijk is te zien dat het van een latere periode is."

De hoeveelheid aan cartons is vooralsnog onafzienbaar. In een speciale ruimte in de kerk liggen de cartons in lange rijen roestvrij stalen en zinken kokers opgeslagen: om precies te zijn ligt er 1680 meter aan cartons. "Slechts heel zelden worden ze er uit gehaald, want iedere keer dat een carton in en uit een koker wordt gehaald is belastend. Door de grootte van de tekeningen blijf je er lang aan werken. Er zijn niet zoveel cartons meer in Europa. In Nederland hebben veel kerken gebrandschilderde ramen, maar een combinatie met de cartons zoals hier is zonder meer uniek. En ze zijn ook allemaal nog origineel. De bovenkant van het Koningsglas is er destijds bijvoorbeeld tijdens een storm uitgewaaid. Dat kon tot in de details worden gerestaureerd met behulp van het carton. Gouda zou eigenlijk meer met de cartons moeten doen. Het is een cultuurschat die zijn weerga niet kent. Een speciaal instituut in Gouda voor de cartons zou beslist niet overdreven zijn - alleen dan wel in of vlakbij de kerk, want de kerk, de glazen en de cartons horen onlosmakelijk bij elkaar."

Koningsglas

Gouda - Het middengedeelte van het Koningsglas waarvan vier stroken van het carton binnenkort in Spanje te zien zijn, stelt Het Laatste Avondmaal voor.

In het midden zit Christus in een stralenkrans, met in het Latijn 'Zie meer dan Salomo is hier' (Matth. 12-42). Rechtsboven Judas in het Latijn 'de verrader verlaat de zaal'. De discipel Phillipus vraagt, eveneens in het Latijn: 'Here, toon ons de Vader en het is ons genoeg', met het antwoord van Christus: 'Phillipus, die mij ziet, ziet ook de Vader' (Joh. 14: 8 en 9). Met de keuze van de Inwijding van de tempel van koning Salomo en de instelling van het Laatste Avondmaal (eucharistie) presenteert koning Filips II van Spanje zich op vorstelijke wijze als beschermer van de kerk.

In het Glas legt de apostel Phillipus zijn hand beschermend op de schouder van de koning, die als het ware getuige is van het Laatste Avondmaal. Koning Filips II is knielend afgebeeld in een kuras met afhangende zijstukken boven een knielange maliënkolder. Als teken van zijn waardigheid de kroon en een met hermelijn gevoerde staatsiemantel, getooid met de ordeketen van het Gulden Vlies. Achter hem, geknield, zijn tweede gemalin Mary Tudor (Bloody Mary), koningin van Engeland. Zij is getooid met de rozenketting van het huis Tudor. Haar kleed heeft volgens Engelse mode een strakke kegelvormige rok uit brokaat, versierd met parelborduurwerk.

Op het medaillon dat haar mantel sluit staat Sint Joris die de draak doodt. Op een blauw kussen voor het koningspaar liggen scepter en zwaard.

Onderin het glas is een cartouche met waardigheden van Filips, gehouden door twee allegorische figuren met de tekst Justitia Impero (Ik gebied rechtvaardige zaken) en Tempora Tempero (Ik matig de tijden). Boven de cartouche de wapens van Filips en Mary met, eveneens in het Latijn, hun respectieve lijfspreuken: 'De Here is mij een Helper' en 'De waarheid is de dochter van de tijd'.

Schenkers: Filips II, koning van Spanje, graaf van Holland en Mary Tudor, koningin van Engeland.

Glazenier: Dirck Crabeth (Gouda) - 1557(59).

(Uit: de Goudse Glazen belicht, een uitgave van de Stichting Fonds Goudse Glazen)..

Filips II en Mary Tudor: een moeilijk huwelijk

Zonder al te veel aan vier eeuwen uitgesteld roddelen te willen doen: Filips II en Mary Tudor (oftewel Bloody Mary) hadden een slecht huwelijk.

In het Koningsglas in de Sint Jan mogen de twee in diepe devotie verenigd zijn, in werkelijkheid hadden zij niet veel meer gemeen dan het ooit aan elkaar gegeven jawoord.

 

Hun huwelijk had de wereldmachten Spanje en Engeland moeten verbinden. Maar het was, zeker als je de maatstaven van tegenwoordig er oplegt, een verdrietige bedoening. Mary was hartstochtelijk verliefd op Filips, maar Filips was het allemaal voor zover dat na ruim vierhonderd jaar valt na te gaan, Siberisch.

Filips II was de zoon van Karel V en Isabella van Portugal. Hij werd geboren in Valladolid op 21 mei 1527. Filips was streng katholiek.

Filips trouwde vier keer. Zijn tweede huwelijk, in 1554, was met Mary Tudor, toen koningin van Engeland. Mary, geboren in 1516, was een dochter van de beruchte Hendrik VIII, zeg maar de vrouwenverslinder, en Catharina van Aragon. Haar vader scheidde ongeveer bij elke wisseling van de seizoenen, wat zware sporen achterliet in het leven van Mary. Bovendien was Mary niet erg knap. Ze vluchtte in haar katholiek geloof en bracht het leeuwendeel van haar tijd biddend door. Na de dood van haar halfbroer Edward, in 1558, besteeg ze toch nog de Engelse troon. Een jaar later volgde het huwelijk met Filips. Filips was al snel in haar teleurgesteld, terwijl de landgenoten van Mary Filips haatten, vooral vanwege zijn katholicisme.

Op 25 oktober 1555 stond zijn vader Karel V de troon af aan Filips, die daarmee koning van Spanje en Napels werd, hertog van Milaan, graaf van Holland, en heerser van Castilië en Navarra, Aragon-Catalonië en Sardinië en Sicilië. Verder had Spanje in die jaren nog grote bezittingen aan de overkant van de oceaan, in Latijns-Amerika. Met de Engelse troon van Mary er bij was een Europese macht van ongekende omvang ontstaan.

In de praktijk viel dat tegen. Zo vroom als Filips op het Koningsglas in de Sint-Jan prijkt, zo sadistisch en wreed was hij in de praktijk. Hij vernederde Mary publiekelijk en had vele affaires, zowel met dames aan het hof als met prostituees. Mary verwierf zich zelfs de bijnaam Bloody Mary na de verbranding van driehonderd protestanten. Zij stierf in 1558.

In Nederland is Filips nog vooral bekend - berucht is misschien een beter woord - als aanstichter van de Tachtigjarige Oorlog. Ook gaf hij opdracht tot de moord op Willem van Oranje. Het is daarom een prachtige ironie van de geschiedenis dat ook Willem voor eeuwig in het gezelschap van Filips verblijft in de Sint Jan, want ook Willem staat op de Goudse Glazen afgebeeld.

Filips stierf in 1598.